Η επερχόμενη κοινωνική κρίση ενός «πλούσιου» τουριστικού προορισμού

Η Ρόδος παρουσιάζεται εδώ και χρόνια ως ένα από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα του ελληνικού τουρισμού. Εκατομμύρια επισκέπτες, υψηλοί τζίροι, συνεχείς επενδύσεις και μια εικόνα διαρκούς ανάπτυξης δημιουργούν την εντύπωση μιας ισχυρής και ευημερούσας τοπικής οικονομίας. Πίσω όμως από αυτή τη βιτρίνα διαμορφώνεται σταδιακά μια διαφορετική πραγματικότητα, πολύ πιο ανησυχητική: η ολοένα αυξανόμενη οικονομική πίεση που βιώνουν οι ίδιοι οι άνθρωποι που κρατούν όρθια την οικονομία του νησιού.

Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τα χαμηλά εισοδήματα ούτε περιορίζεται αποκλειστικά στους εποχικούς εργαζόμενους. Αφορά πλέον συνολικά τη δυνατότητα ενός μεγάλου μέρους της τοπικής κοινωνίας να συνεχίσει να ζει αξιοπρεπώς στον τόπο του.

Ένας εποχικός εργαζόμενος στον τουρισμό με περίπου 1.200 ευρώ μηνιαίο εισόδημα για επτά μήνες εργασίας θεωρείται σήμερα ένας απολύτως φυσιολογικός εργαζόμενος της αγοράς. Μαζί με τα αναλογικά δώρα, το επίδομα αδείας και το ταμείο ανεργίας, το συνολικό ετήσιο καθαρό διαθέσιμο εισόδημά του φτάνει περίπου στις 11.000–12.000 ευρώ. Την ίδια στιγμή όμως, το πραγματικό κόστος διαβίωσης σε ένα σύγχρονο τουριστικό νησί προσεγγίζει πλέον επίπεδα που για πολλούς γίνονται οριακά μη βιώσιμα.

Το στεγαστικό κόστος αποτελεί πλέον έναν από τους βασικότερους παράγοντες πίεσης. Στη Ρόδο, ένα μικρό διαμέρισμα περίπου 40–45 τετραγωνικών μέτρων μπορεί να κοστίζει κατά μέσο όρο περίπου 500 ευρώ τον μήνα ή και περισσότερο, ιδιαίτερα σε περιοχές με αυξημένη τουριστική πίεση και περιορισμένη διαθεσιμότητα κατοικιών για μόνιμη μίσθωση. Αυτό σημαίνει ότι μόνο για στέγαση ένας εργαζόμενος μπορεί να χρειάζεται περίπου 6.000 ευρώ ετησίως, δηλαδή πάνω από το μισό πραγματικό καθαρό ετήσιο εισόδημα ενός μέσου εποχικού εργαζόμενου στον τουρισμό.

Ακόμη και με ιδιαίτερα προσεκτική κατανάλωση, οι βασικοί λογαριασμοί ρεύματος, νερού και internet δύσκολα πέφτουν κάτω από τα 150 ευρώ μηνιαίως. Μόνο για βασική διατροφή και μια στοιχειώδη κοινωνική ζωή απαιτούνται πλέον ποσά που πριν λίγα χρόνια θα θεωρούνταν υπερβολικά για έναν εργαζόμενο χαμηλού ή μεσαίου εισοδήματος. Αν προστεθούν μετακινήσεις, καύσιμα, ρούχα, φάρμακα και βασικά μικροέξοδα, το πραγματικό κόστος αξιοπρεπούς διαβίωσης ξεπερνά πλέον το διαθέσιμο εισόδημα ενός μεγάλου μέρους των εργαζομένων.

Και όλα αυτά χωρίς να υπολογίζονται οικογενειακές υποχρεώσεις, παιδιά, σοβαρά προβλήματα υγείας ή πραγματική δυνατότητα αποταμίευσης.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον δημιουργούνται όλο και βαθύτερες κοινωνικές αντιφάσεις. Όταν το συνολικό ετήσιο εισόδημα ενός εποχικού εργαζόμενου ξεπεράσει το όριο των 10.000 ευρώ, παύει ουσιαστικά να ισχύει η φορολογική απαλλαγή του επιδόματος ανεργίας, με αποτέλεσμα ακόμη και το ταμείο ανεργίας να προστίθεται στο φορολογητέο εισόδημα. Έτσι, εργαζόμενοι με ήδη πιεσμένα και ασταθή εισοδήματα αντιμετωπίζονται φορολογικά σαν να διαθέτουν πραγματικό οικονομικό πλεόνασμα, τη στιγμή που μεγάλο μέρος του εισοδήματός τους απορροφάται ήδη από βασικές ανάγκες διαβίωσης.

Η οικονομική πίεση αποτυπώνεται πλέον ακόμη και στην πρόσβαση στο ίδιο το τραπεζικό σύστημα. Πολλοί εποχικοί εργαζόμενοι, παρά τη σταθερή πολυετή εργασία τους στον ίδιο κλάδο ή ακόμη και στον ίδιο εργοδότη, δυσκολεύονται να αποκτήσουν πρόσβαση σε στεγαστικό δανεισμό, καθώς το εποχικό και σχετικά χαμηλό ετήσιο εισόδημα αξιολογείται συχνά ως αυξημένο οικονομικό ρίσκο.

Την ίδια στιγμή, το συνεχώς αυξανόμενο κόστος κατοικίας καθιστά την απόκτηση πρώτης κατοικίας ολοένα και πιο μη ρεαλιστικό στόχο για μεγάλο μέρος των νέων εργαζομένων και νοικοκυριών των νησιών. Έτσι, πολλοί παραμένουν εγκλωβισμένοι σε μια ακριβή αγορά ενοικίων, όπου ακόμη και η κάλυψη προκαταβολών, εγγυήσεων ή έκτακτων εξόδων συχνά οδηγεί στην ανάγκη μικρού καταναλωτικού δανεισμού ή οικονομικής στήριξης από οικογένεια και συγγενείς.

Το πρόβλημα όμως δεν αφορά μόνο τους εργαζόμενους. Ένας μικρός επιχειρηματίας σε ένα τουριστικό νησί καλείται να καλύπτει ενοίκια, ασφαλιστικές εισφορές, λογαριασμούς ενέργειας, δημοτικά τέλη και λειτουργικά έξοδα ολόκληρο τον χρόνο, ακόμη και όταν η πραγματική οικονομική δραστηριότητα παραμένει έντονα εποχική. Έτσι, μεγάλο μέρος της μικρής τοπικής επιχειρηματικότητας λειτουργεί ουσιαστικά με στόχο να επιβιώσει τον χειμώνα μέσω των εσόδων λίγων μόνο μηνών υψηλής τουριστικής δραστηριότητας.

Παράλληλα, η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες που θεωρούνται αυτονόητες σε μεγάλες αστικές περιοχές παραμένει για πολλούς νησιώτες σημαντικά ακριβότερη. Για ζητήματα υγείας, εξειδικευμένων εξετάσεων ή σπουδών, πολλές οικογένειες αναγκάζονται να καλύπτουν υψηλό κόστος μετακινήσεων προς την Αθήνα ή άλλα μεγάλα αστικά κέντρα. Αυτό σημαίνει ότι το πραγματικό κόστος ζωής στα νησιά δεν περιορίζεται μόνο στη στέγαση ή στην ενέργεια, αλλά επεκτείνεται συνολικά στην πρόσβαση σε βασικά κοινωνικά αγαθά.

Παρατηρούμε επίσης, με επίσημα στοιχεία του Εργατικού Κέντρου, πως ολοένα και μεγαλύτερο μέρος του εργατικού δυναμικού στον τουρισμό προέρχεται από τρίτες χώρες, λόγω της αδυναμίας κάλυψης των αναγκών από τον εγχώριο πληθυσμό. Οι άνθρωποι αυτοί εργάζονται νόμιμα και καλύπτουν πραγματικές ανάγκες της οικονομίας. Το ζήτημα δεν είναι οι ίδιοι οι εργαζόμενοι ούτε η εθνική ή θρησκευτική τους προέλευση.

Ωστόσο, η συνεχής εξάρτηση ενός παραγωγικού μοντέλου από εισαγόμενη εργασία χαμηλότερου κόστους λειτουργεί αναπόφευκτα και ως μηχανισμός διατήρησης χαμηλών μισθολογικών πιέσεων στην αγορά. Όταν το πραγματικό κόστος ζωής αυξάνεται συνεχώς αλλά οι αμοιβές παραμένουν σχεδόν στάσιμες, η οικονομική πίεση μεταφέρεται τελικά στους μόνιμους κατοίκους, στους νέους εργαζόμενους και συνολικά στη βιωσιμότητα της τοπικής κοινωνίας.

Και εδώ εμφανίζεται μια βαθύτερη πολιτική αντίφαση.

Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει μέσω της αρχής της νησιωτικότητας ότι οι νησιωτικές περιοχές αντιμετωπίζουν μόνιμα γεωγραφικά και οικονομικά μειονεκτήματα και χρειάζονται ειδικές πολιτικές προσαρμογής. Η ύπαρξη μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ στα νησιά δεν αποτελούσε κάποια «παρανομία» ή παρέκκλιση εκτός ευρωπαϊκού πλαισίου, αλλά εφαρμογή μιας αναγνωρισμένης πολιτικής αντιμετώπισης του αυξημένου κόστους ζωής και λειτουργίας των νησιωτικών περιοχών.

Η κατάργηση των μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ στα μεγάλα νησιά παρουσιάστηκε την περίοδο των μνημονίων ως αναγκαστική δημοσιονομική επιλογή. Ωστόσο, αρκετά χρόνια μετά, η διατήρηση των αυξημένων συντελεστών δεν αποτελεί πλέον απλώς «υποχρέωση απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση», αλλά ξεκάθαρη πολιτική επιλογή.

Η σημερινή κυβερνητική πολιτική εξακολουθεί ουσιαστικά να αντιμετωπίζει τη Ρόδο κυρίως ως ένα ισχυρό φορολογικό και τουριστικό κέντρο. Η επιλογή αυτή είναι βαθιά πολιτική. Το κράτος επιλέγει να δίνει έμφαση κυρίως στους υψηλούς τζίρους, στα δημόσια έσοδα και στην -άνευ ουσιαστικών όρων- τουριστική ανάπτυξη, χωρίς αντίστοιχη προσαρμογή στο πραγματικό κόστος διαβίωσης, στη στεγαστική πίεση και στις κοινωνικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι μόνιμοι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και οι μικρές επιχειρήσεις του νησιού.

Μέχρι σήμερα όμως, οι περισσότερες κυβερνητικές παρεμβάσεις μοιάζουν περισσότερο με πρόχειρα μπαλώματα παρά με σοβαρή πολιτική αντιμετώπισης του προβλήματος. Αντί να συζητάμε ουσιαστικά για το στεγαστικό κόστος, την ενεργειακή πίεση, τους μισθούς και τη συνολική βιωσιμότητα των νησιωτικών κοινωνιών, βλέπουμε κυρίως αποσπασματικά μέτρα, προσωρινές επιδοτήσεις και επικοινωνιακή διαχείριση της κρίσης.

Το πρόβλημα όμως δεν εξαφανίζεται. Απλώς μεταφέρεται χρονικά, ενώ η πίεση συνεχίζει να συσσωρεύεται πάνω στους εργαζόμενους, στα νοικοκυριά, στις μικρές επιχειρήσεις και τελικά στην ίδια την τοπική κοινωνία.

Γι’ αυτό απαιτούνται ουσιαστικές κοινωνικές και οικονομικές παρεμβάσεις προσαρμοσμένες στην πραγματικότητα των νησιωτικών περιοχών. Απαιτείται ένα ουσιαστικό αφορολόγητο όριο για χαμηλά και μεσαία εισοδήματα, δυνατότητα αφαίρεσης μέρους του κόστους στέγασης από το φορολογητέο εισόδημα, ειδικές ελαφρύνσεις για βασικές δαπάνες ενέργειας και ύδρευσης, σοβαρή στεγαστική πολιτική για εργαζόμενους και νέες οικογένειες, αλλά και πραγματική εφαρμογή της ευρωπαϊκής αρχής της νησιωτικότητας στην πράξη και όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο.

Όλα τα παραπάνω δεν αποτελούν αίτημα προνομιακής μεταχείρισης εις βάρος της υπόλοιπης Ελλάδας. Αποτελούν προσπάθεια εξισορρόπησης πραγματικών και μετρήσιμων διαφορών στο κόστος ζωής και στις συνθήκες λειτουργίας των νησιωτικών περιοχών.

Γιατί ένας τουριστικός προορισμός δεν μπορεί να θεωρείται πραγματικά επιτυχημένος όταν οι άνθρωποι που τον κρατούν όρθιο δυσκολεύονται ολοένα περισσότερο να συνεχίσουν να ζουν μέσα σε αυτόν.

Ρόδος και ΑΠΕ

 Η οικολογική πολιτική του 21ου αιώνα δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται σε απλοϊκά συνθήματα ή σε συγκρούσεις ανάμεσα στην πλήρη άρνηση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και στην ανεξέλεγκτη βιομηχανική εκμετάλλευση του φυσικού τοπίου. Η συζήτηση στην Ελλάδα γύρω από τις ΑΠΕ συχνά εγκλωβίζεται σε ένα ψευδές δίλημμα: είτε τεράστια αιολικά πάρκα χωρίς ουσιαστικό σχεδιασμό είτε προσκόλληση σε ένα παλιό, ακριβό και ρυπογόνο ενεργειακό μοντέλο που βασίζεται σε πετρέλαιο και ορυκτά καύσιμα. Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η Ρόδος δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε ενεργειακή αποικία εταιρικών συμφερόντων, αλλά ούτε και να αρνηθεί την ενεργειακή μετάβαση. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει πρότυπο μιας διαφορετικής οικολογικής πολιτικής, βασισμένης στην αποκέντρωση, την εξοικονόμηση ενέργειας, την τοπική συμμετοχή και τον σεβασμό προς το φυσικό και πολιτισμικό τοπίο του νησιού.

Ο πυρήνας μιας τέτοιας στρατηγικής πρέπει να είναι η αποκεντρωμένη παραγωγή ενέργειας. Η Ρόδος διαθέτει χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα ανεκμετάλλευτων στεγών σε ξενοδοχεία, κατοικίες, δημόσια κτίρια, χώρους στάθμευσης και τουριστικές εγκαταστάσεις. Αντί να επιβαρύνονται παρθένες ή ευαίσθητες περιοχές με τεράστιες εγκαταστάσεις, το νησί μπορεί να επενδύσει σε μαζική εγκατάσταση φωτοβολταϊκών πάνω σε ήδη δομημένες επιφάνειες. Σκιάσεις parking με ηλιακά πάνελ, ενεργειακές πέργκολες, φωτοβολταϊκές στέγες και μικρές αποκεντρωμένες εγκαταστάσεις μπορούν να καλύψουν σημαντικό μέρος των ενεργειακών αναγκών χωρίς πρόσθετη περιβαλλοντική επιβάρυνση.

Η αιολική ενέργεια μπορεί επίσης να έχει σημαντικό ρόλο, αλλά μόνο μέσα από σοβαρό χωροταξικό σχεδιασμό και αυστηρά περιβαλλοντικά κριτήρια. Η άναρχη τοποθέτηση ανεμογεννητριών σε κάθε κορυφογραμμή αλλοιώνει το ιδιαίτερο τοπίο της Ρόδου και δημιουργεί εύλογες κοινωνικές αντιδράσεις. Η λύση όμως δεν είναι η απόλυτη άρνηση της αιολικής ενέργειας, αλλά η στοχευμένη χρήση μικρών και μεσαίων εγκαταστάσεων σε κατάλληλες περιοχές, με συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και σεβασμό στη φυσιογνωμία του νησιού. Παράλληλα, η εξέλιξη των πλωτών offshore ανεμογεννητριών μπορεί στο μέλλον να προσφέρει εναλλακτικές λύσεις με μικρότερη οπτική και οικολογική επιβάρυνση.

Το μεγαλύτερο όμως ενεργειακό πρόβλημα της Ρόδου δεν είναι μόνο η παραγωγή, αλλά η ίδια η κατανάλωση. Η υπερβολική χρήση κλιματισμού κατά τους θερινούς μήνες δημιουργεί τεράστια πίεση στο ηλεκτρικό δίκτυο. Για δεκαετίες, η ανάπτυξη βασίστηκε σε ένα μοντέλο που αγνοούσε πλήρως το μικροκλίμα και τις δυνατότητες του μεσογειακού περιβάλλοντος. Δεν είναι λογικό να απαιτούμε ολοένα και περισσότερη ενέργεια για ψύξη, ενώ ταυτόχρονα περιορίζουμε το πράσινο, καλύπτουμε το έδαφος με άσφαλτο και τσιμέντο και επιβαρύνουμε το ίδιο το μικροκλίμα των οικισμών και των πόλεων.

Για τον λόγο αυτό, η βιοκλιματική αρχιτεκτονική πρέπει να αποτελέσει βασικό πυλώνα μιας σύγχρονης οικολογικής πολιτικής. Θερμοπροσόψεις, σύγχρονα κουφώματα, σωστή μόνωση σε τοίχους και ταράτσες, φυσική σκίαση, φυτεύσεις και διαχείριση του αέρα μπορούν να μειώσουν δραματικά τις ανάγκες ψύξης και θέρμανσης. Παράλληλα, η αρχιτεκτονική μπορεί να αξιοποιήσει πολύ πιο έξυπνες μορφές φυσικού δροσισμού: διαμπερή αερισμό, σκιασμένες αυλές, τοίχους με εσωτερικά ανοίγματα, υδάτινα στοιχεία εξάτμισης και υλικά υψηλής θερμικής μάζας. Η παραδοσιακή μεσογειακή αρχιτεκτονική γνώριζε ήδη πολλές από αυτές τις πρακτικές πριν από την εποχή του air condition, και η σύγχρονη τεχνολογία μπορεί να τις εξελίξει ακόμη περισσότερο.

Η ενίσχυση και επιδότηση βιοκλιματικών παρεμβάσεων πρέπει επομένως να αποτελέσει πολιτική προτεραιότητα, όχι μόνο για παλαιά αλλά και για νέα κτίρια. Παράλληλα, οι νέες μεγάλες τουριστικές και οικιστικές μονάδες οφείλουν σταδιακά να υποχρεωθούν να ενσωματώνουν βασικές αρχές βιοκλιματικού σχεδιασμού και υψηλής ενεργειακής απόδοσης. Σε ένα νησί με τόσο ήλιο και φυσικό αερισμό, δεν είναι πλέον αποδεκτό να σχεδιάζονται κτίρια που βασίζονται αποκλειστικά στη συνεχή μηχανική ψύξη.

Σημαντικό ρόλο μπορούν επίσης να διαδραματίσουν οι γεωθερμικές αντλίες θερμότητας, ιδιαίτερα σε μεγάλα ξενοδοχεία, δημόσια κτίρια και σύγχρονες κατοικίες. Πρόκειται για τεχνολογία υψηλής απόδοσης που μπορεί να μειώσει σημαντικά την ενεργειακή κατανάλωση για ψύξη και θέρμανση.

Παράλληλα, ακόμη και ο δημόσιος φωτισμός μπορεί να επανασχεδιαστεί μέσα από μια πιο σύγχρονη και έξυπνη οικολογική προσέγγιση. Έξυπνα συστήματα φωτισμού δρόμων και επαρχιακών οδών, με χρήση LED χαμηλής κατανάλωσης, αισθητήρων κίνησης και δυναμικής ρύθμισης έντασης ανάλογα με την κυκλοφορία, μπορούν να μειώσουν σημαντικά την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας και το λειτουργικό κόστος των δήμων. Παράλληλα, η μείωση της άσκοπης φωτορύπανσης συμβάλλει στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Καθοριστικό στοιχείο κάθε μελλοντικού ενεργειακού μοντέλου είναι και η αποθήκευση ενέργειας. Οι μπαταρίες, τα έξυπνα μικροδίκτυα και η τοπική διαχείριση φορτίου θα επιτρέψουν στη Ρόδο να αξιοποιήσει πολύ αποτελεσματικότερα την παραγόμενη ενέργεια από ήλιο και άνεμο. Παράλληλα, νέες τεχνολογίες αποθήκευσης, όπως οι μπαταρίες νατρίου και τα συστήματα αποθήκευσης με molten salt, ενδέχεται να προσφέρουν τα επόμενα χρόνια οικονομικότερες και πιο ανθεκτικές λύσεις μεγάλης κλίμακας για νησιωτικά δίκτυα.

Μακροπρόθεσμα, ακόμη και το πράσινο υδρογόνο μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά ως μέσο αποθήκευσης πλεονάζουσας ενέργειας. Όταν υπάρχει περίσσευμα παραγωγής από ήλιο και άνεμο, αυτή η ενέργεια μπορεί να χρησιμοποιείται για ηλεκτρόλυση νερού και παραγωγή υδρογόνου, το οποίο στη συνέχεια αποθηκεύεται και αξιοποιείται αργότερα για ηλεκτροπαραγωγή ή μεταφορές.

Παράλληλα, η τοπική αυτοδιοίκηση μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο μέσω ενεργειακών κοινοτήτων. Ο Δήμος Ρόδου θα μπορούσε, σε συνεργασία με πολίτες, μικρές επιχειρήσεις και τοπικούς φορείς, να δημιουργήσει δημοτικές ενεργειακές κοινότητες για παραγωγή και διαχείριση ενέργειας προς όφελος της κοινωνίας. Μέσα από φωτοβολταϊκά σε δημοτικά κτίρια, ενεργειακό συμψηφισμό και τοπικά συστήματα αποθήκευσης, θα μπορούσε να μειωθεί το ενεργειακό κόστος σχολείων, κοινωνικών δομών, αντλιοστασίων και ευάλωτων νοικοκυριών.

Η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να επιβληθεί αποκλειστικά από μεγάλες εταιρείες και κεντρικούς σχεδιασμούς. Χρειάζεται συμμετοχή των πολιτών, τοπικό έλεγχο και κοινωνική συναίνεση. Η Ρόδος έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει πρότυπο βιώσιμης νησιωτικής ανάπτυξης για ολόκληρη τη Μεσόγειο, όχι μέσα από μια λογική ενεργειακής μονοκαλλιέργειας, αλλά μέσα από έναν συνδυασμό τεχνολογίας, εξοικονόμησης, βιοκλιματικού σχεδιασμού, αποκέντρωσης και σεβασμού προς το φυσικό και πολιτισμικό της τοπίο.

Για τη Global Sumud Flotilla, τη Γάζα και τη μεγάλη εικόνα

Πριν από όλα, μια αναγκαία διευκρίνιση. Η κριτική στην πολιτική της σημερινής ισραηλινής κυβέρνησης, στην ισραηλινή Ακροδεξιά και στη στρατηγική που ακυρώνει στην πράξη τη λύση των δύο κρατών δεν είναι κριτική εναντίον του ισραηλινού λαού. Ούτε αμφισβητεί τη νόμιμη και διεθνώς αναγνωρισμένη υπόσταση του κράτους του Ισραήλ. Αντίθετα, ακριβώς επειδή αναγνωρίζουμε ότι το Ισραήλ υπάρχει, έχει πολίτες, έχει ασφάλεια να προστατεύσει και έχει δικαίωμα να ζει χωρίς τρομοκρατικές απειλές, μπορούμε και πρέπει να συζητήσουμε σοβαρά πού τελειώνει η άμυνα και πού αρχίζει η μονιμοποίηση μιας άδικης και μη βιώσιμης πολιτικής συνθήκης που φέρνει σε διαρκή σύγκρουση την περιοχή εδώ και δεκαετίες.

Α. Ο στολίσκος, η δράση και οι αντιδράσεις

Η συζήτηση για τη Global Sumud Flotilla δεν χρειάζεται ούτε αγιογραφίες ούτε κραυγές μίσους. Μπορεί κανείς να θεωρεί τον στολίσκο υπερβολικά συμβολικό, πολιτικά αφελή, επικοινωνιακά στημένο ή ακόμη και προβληματικό, χωρίς να εύχεται σε ανθρώπους να πνιγούν, να κακοποιηθούν ή να εξαφανιστούν σε φυλακές. Αυτό το πέρασμα από την κριτική στην απανθρωπιά είναι από μόνο του ένα σύμπτωμα της εποχής.

Ναι, φυσικά και ο στολίσκος είναι πρωτίστως πολιτική πράξη. Δεν είναι ο βασικός μηχανισμός τροφοδοσίας της Γάζας. Δεν πρόκειται να λύσει το ανθρωπιστικό πρόβλημα με μερικά σκάφη και λίγους τόνους βοήθειας. Ο στόχος του είναι κυρίως συμβολικός. Να αμφισβητήσει τον αποκλεισμό, να προκαλέσει πολιτική πίεση, να φέρει ξανά την εικόνα της Γάζας στη διεθνή δημοσιότητα.

Αυτό μπορεί να το κρίνει κανείς όπως θέλει. Μπορεί να το θεωρεί γενναίο. Μπορεί να το θεωρεί αφελές. Μπορεί να το θεωρεί επικοινωνιακή προβοκάτσια. Αλλά από εκεί μέχρι το να υιοθετούμε άκριτα ολόκληρη την κρατική αφήγηση του Ισραήλ υπάρχει μεγάλη απόσταση.

Β. Η εμπλοκή της Ελλάδας

Σε αυτή την υπόθεση υπάρχει και μια ελληνική διάσταση που δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη. Με τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν προκύπτει ότι η ελληνική κυβέρνηση συμμετείχε επιχειρησιακά στην ίδια την αναχαίτιση του στολίσκου. Προκύπτει όμως, από ισραηλινές αναφορές, ότι η μεταφορά και αποβίβαση των ακτιβιστών στην Κρήτη έγινε σε συντονισμό με την ελληνική πλευρά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα οργάνωσε ή ενέκρινε την αναχαίτιση. Σημαίνει όμως ότι ενεπλάκη στη διαχείριση του αποτελέσματός της. Και εδώ υπάρχει πολιτικό ζήτημα.

Άλλο είναι μια χώρα να προσφέρει ανθρωπιστική υποδοχή σε ανθρώπους που βρίσκονται σε ανάγκη, και άλλο να εμφανίζεται, έστω και εκ των υστέρων, ως μέρος της διαχείρισης μιας αμφιλεγόμενης ισραηλινής επιχείρησης σε διεθνή ύδατα. Η ελληνική κυβέρνηση οφείλει να εξηγήσει ποιος ήταν ακριβώς ο ρόλος της, πότε ενημερώθηκε, τι συμφωνήθηκε με την ισραηλινή πλευρά και με ποια πολιτική ή νομική βάση έγινε η μεταφορά στην Κρήτη.

Γ. Ο αποκλεισμός, η Αίγυπτος, η Χαμάς και ο ΟΗΕ

Το Ισραήλ έχει πραγματικά ζητήματα ασφαλείας. Η Χαμάς και οι σύμμαχοί της δεν αποτελούν φανταστικό κίνδυνο. Πρόκειται για ένοπλους, αυταρχικούς και επικίνδυνους παράγοντες, με βαριά ευθύνη και απέναντι στους Ισραηλινούς πολίτες και απέναντι στους ίδιους τους Παλαιστινίους. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν μπορεί να μιλά για τη Γάζα σαν να μην υπάρχει αυτό το δεδομένο.

Πρέπει επίσης να ειπωθεί καθαρά ότι η Γάζα δεν ήταν απλώς ένας αποκλεισμένος τόπος. Ήταν και ένας τόπος εσωτερικά ελεγχόμενος από ένα αυταρχικό καθεστώς της Χαμάς, μια ιδιότυπη «δικτατορία» που δεν επέτρεψε κανονική δημοκρατική πολιτική ζωή, δεν ανέχθηκε πραγματικό πλουραλισμό και χρησιμοποίησε τον παλαιστινιακό πληθυσμό και ως κοινωνική βάση και ως εργαλείο επιβίωσης της δικής της εξουσίας. Αυτό δεν μειώνει την ευθύνη του αποκλεισμού. Αλλά εξηγεί γιατί το παλαιστινιακό δράμα δεν μπορεί να διαβαστεί με απλοϊκούς όρους καλών και κακών.

Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να ειπωθεί εξίσου καθαρά ότι το Ισραήλ έχει δείξει αξιοσημείωτη αποφασιστικότητα στην τήρηση του αποκλεισμού, σε βαθμό που αυτή η πολιτική δημιουργεί διαρκείς εντάσεις με διεθνείς οργανισμούς, ανθρωπιστικές αποστολές και κυβερνήσεις. Η αποφασιστικότητα αυτή δεν μπορεί να ιδωθεί έξω από το ζήτημα της ασφάλειας. Δεν μπορεί, όμως, και να λειτουργεί ως γενική απάντηση σε κάθε ανθρωπιστική ένσταση.

Μιλάμε για μια περιοχή που, από το 2007, ζει υπό καθεστώς αποκλεισμού, με εξαιρετικά περιορισμένη δυνατότητα μετακίνησης ανθρώπων και αγαθών. Και εδώ πρέπει να είμαστε ακριβείς. Η Γάζα δεν είναι αποκλεισμένη μόνο από το Ισραήλ. Η Αίγυπτος, ελέγχοντας το πέρασμα της Ράφα, έχει επίσης συμβάλει καθοριστικά στον περιορισμό της μετακίνησης, ιδίως σε περιόδους παρατεταμένου κλεισίματος του περάσματος.

Αυτό δεν εξισώνει τους ρόλους. Το Ισραήλ έχει τον κυρίαρχο έλεγχο του αποκλεισμού, της θάλασσας, του εναέριου χώρου και των βασικών εμπορικών ροών. Η Αίγυπτος όμως αποτελεί μέρος της ίδιας πραγματικότητας απομόνωσης. Για τους κατοίκους της Γάζας, το αποτέλεσμα είναι ότι η έξοδος και η είσοδος δεν λειτουργούν ως κανονικότητα, αλλά ως εξαίρεση υπό εξωτερικό έλεγχο.

Ο αποκλεισμός της Γάζας έχει επανειλημμένα καταδικαστεί από όργανα, εισηγητές και ανθρωπιστικούς μηχανισμούς του ΟΗΕ ως πολιτική που οδηγεί σε συλλογική τιμωρία και πρέπει να αρθεί. Ταυτόχρονα, υπάρχει και η αντίθετη νομική ερμηνεία, όπως η έκθεση Palmer του 2011, που θεώρησε ειδικά τον ναυτικό αποκλεισμό νόμιμο μέτρο ασφαλείας. Συνεπώς, το ζήτημα δεν είναι νομικά αδιάφορο ούτε μονοσήμαντο.

Είναι όμως βέβαιο ότι ο ΟΗΕ, ως ανθρωπιστικό και πολιτικό σύστημα, έχει επανειλημμένα ζητήσει την άρση ή την ουσιαστική χαλάρωση του αποκλεισμού, ιδίως λόγω των συνεπειών του στον άμαχο πληθυσμό.

Όταν ο έλεγχος των φορτίων, οι καθυστερήσεις, οι απορρίψεις υλικών και οι παρεμβάσεις σε διεθνείς αποστολές επηρεάζουν την πρόσβαση ενός πληθυσμού σε τρόφιμα, φάρμακα, καύσιμα και βασικές υποδομές, τότε το θέμα παύει να είναι μόνο ζήτημα ασφαλείας. Μετατρέπεται σε διεθνές πολιτικό και ανθρωπιστικό πρόβλημα.

Δ. Η ευρύτερη εικόνα

Και εδώ βρίσκεται η ουσία. Η Γάζα δεν είναι ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Είναι το πιο ορατό και πιο τραγικό σημείο μιας πολύ ευρύτερης σύγκρουσης, όπου η ασφάλεια, η κατοχή, η ανθρωπιστική κρίση, οι περιφερειακές ισορροπίες και η διεθνής διπλωματία μπλέκονται σε έναν κόμπο που κανείς δεν θέλει πραγματικά να λύσει.

Η έκταση των απωλειών μεταξύ αμάχων στη Γάζα έχει προκαλέσει σοβαρό προβληματισμό στη διεθνή κοινότητα. Ακόμη και όταν δεχόμαστε ότι το Ισραήλ έχει δικαίωμα στην άμυνα, δεν μπορούμε να αγνοούμε το ερώτημα της αναλογικότητας. Η ασφάλεια ενός κράτους δεν μπορεί να σημαίνει ασφυξία ενός ολόκληρου πληθυσμού. Ούτε μπορεί κάθε κριτική στην ισραηλινή πολιτική να βαφτίζεται αυτομάτως αντισημιτισμός ή υποστήριξη της Χαμάς.

Το πραγματικό πρόβλημα, λοιπόν, είναι βαθύτερο από έναν στολίσκο. Είναι ότι η σημερινή ισραηλινή πολιτική φαίνεται να έχει περάσει από την προσωρινή διαχείριση του παλαιστινιακού ζητήματος στη μόνιμη ακύρωση της λύσης των δύο κρατών. Ο αποκλεισμός της Γάζας, η επέκταση των εποικισμών στη Δυτική Όχθη, η de facto προσάρτηση εδαφών και η συστηματική αποδυνάμωση κάθε παλαιστινιακής πολιτικής εκπροσώπησης δεν είναι αποσπασματικά μέτρα. Συνθέτουν μια πραγματικότητα μέσα στην οποία ένα κυρίαρχο, βιώσιμο παλαιστινιακό κράτος γίνεται όλο και λιγότερο πιθανό.

Ε. Το Όσλο, η ισραηλινή Ακροδεξιά και το τέλος της λύσης των δύο κρατών

Αυτό δεν ξεκίνησε σήμερα. Η μεγάλη ιστορική τομή ήταν η Συμφωνία του Όσλο. Με όλες τις αδυναμίες, τις ασάφειες και τις αντιφάσεις της, ήταν η τελευταία μεγάλη προσπάθεια να ανοίξει ένας δρόμος προς τη λύση των δύο κρατών. Η ΟΑΠ, υπό τον Αραφάτ και με κεντρικό πολιτικό κορμό τη Φατάχ, επένδυσε σε αυτή τη διαδικασία, αναγνωρίζοντας το δικαίωμα ύπαρξης του Ισραήλ και αποδεχόμενη έναν δύσκολο, σταδιακό και αβέβαιο δρόμο προς παλαιστινιακή κρατική υπόσταση.

Αντίθετα, από την ισραηλινή πλευρά, η συμφωνία αντιμετωπίστηκε από τη Δεξιά και την Ακροδεξιά όχι ως δύσκολος συμβιβασμός, αλλά ως εθνική υποχώρηση. Η δολοφονία του Γιτζάκ Ράμπιν από Ισραηλινό ακροδεξιό το 1995 δεν ήταν απλώς μια τραγωδία. Ήταν ιστορικό σημείο καμπής. Από εκεί και μετά, η προοπτική του Όσλο άρχισε να χάνει το πολιτικό της κέντρο μέσα στο ίδιο το Ισραήλ, ενώ οι δυνάμεις που δεν ήθελαν ποτέ πραγματικά ένα παλαιστινιακό κράτος άρχισαν να κερδίζουν όλο και περισσότερο χώρο.

Δεν μπορούμε λοιπόν να αγνοήσουμε τον ρόλο της ισραηλινής Ακροδεξιάς. Η σημερινή κυβέρνηση του Ισραήλ δεν κινείται μόνο από το τραύμα της 7ης Οκτωβρίου ή από πραγματικές ανάγκες ασφαλείας. Κινείται και υπό την πίεση δυνάμεων που δεν θέλουν καμία λύση δύο κρατών, που βλέπουν τη Δυτική Όχθη ως χώρο μόνιμης ισραηλινής κυριαρχίας και που αντιμετωπίζουν την παλαιστινιακή πολιτική υπόσταση ως απειλή που πρέπει να ακυρωθεί.

Σε αυτό το πλαίσιο, το Likud, το κόμμα του Νετανιάχου, έχει στραφεί πλέον ξεκάθαρα ενάντια σε κάθε ουσιαστική προοπτική δύο κρατών. Η επίσημη ρητορική μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με τις διεθνείς πιέσεις, αλλά η πολιτική πρακτική, οι εποικισμοί, ο κατακερματισμός της Δυτικής Όχθης και η άρνηση πραγματικής παλαιστινιακής κυριαρχίας δείχνουν μια σαφή κατεύθυνση.

Δεν μιλάμε πια απλώς για σκληρή διαπραγματευτική στάση. Μιλάμε για μια πολιτική που διαμορφώνει επί του εδάφους τις συνθήκες ώστε το δεύτερο κράτος να μην μπορεί να υπάρξει.

ΣΤ. Πραγματική απειλή για το Ισραήλ ή ευρύτερη συνθήκη για την εδραίωση ενός μόνιμου καθεστώτος;

Στο ίδιο πλαίσιο πρέπει να δούμε και την εμπλοκή των ΗΠΑ στην αντιπαράθεση με το Ιράν, τον ευρύτερο περιφερειακό αντίπαλο του Ισραήλ, αλλά και τη στροφή της προσοχής προς τον Λίβανο και τη Χεζμπολάχ. Η αντιπαράθεση με την Τεχεράνη, οι εντάσεις και οι συγκρούσεις στον Λίβανο και η απειλή της Χεζμπολάχ δημιουργούν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο η αναγνώριση παλαιστινιακού κράτους παρουσιάζεται διαρκώς ως κάτι που «δεν μπορεί να γίνει τώρα».

Η προσοχή μεταφέρεται από τη Γάζα στο Ιράν, από το Ιράν στον Λίβανο, από τον Λίβανο στη Χεζμπολάχ. Έτσι, το παλαιστινιακό ζήτημα παύει να εμφανίζεται ως αίτημα δικαιοσύνης, κυριαρχίας και κρατικής υπόστασης, και παρουσιάζεται όλο και περισσότερο ως ένα ακόμη επεισόδιο ενός ευρύτερου πολέμου ασφαλείας.

Πάντα υπάρχει ένα νέο μέτωπο, ένας νέος κίνδυνος, μια νέα έκτακτη συνθήκη. Και μέσα σε αυτή τη διαρκή εξαίρεση, η λύση των δύο κρατών δεν απορρίπτεται απλώς. Αδειάζει από περιεχόμενο.

Η Χαμάς είναι πραγματική απειλή. Η Χεζμπολάχ είναι πραγματική απειλή. Το Ιράν είναι πραγματικός γεωπολιτικός αντίπαλος του Ισραήλ. Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι πραγματικές απειλές μετατρέπονται σε μόνιμη πολιτική συνθήκη, μέσα στην οποία κάθε συζήτηση για παλαιστινιακή κυριαρχία, διεθνή αναγνώριση και πολιτική λύση αναβάλλεται επ’ αόριστον.

Που καταλήγουμε; 

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ακτιβιστής έχει δίκιο. Δεν σημαίνει ότι κάθε στολίσκος είναι αθώος, σοφός ή αποτελεσματικός. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να κλείνουμε τα μάτια στον ρόλο της Χαμάς ή στις σκοτεινές διασυνδέσεις που μπορεί να υπάρχουν γύρω από τέτοιες πρωτοβουλίες. Και στα παιχνίδια εξουσίας ο συμβολισμός είναι ισχυρός εκατέρωθεν.

Σημαίνει, όμως, ότι δεν μπορούμε να συζητάμε για τη Γάζα μόνο με όρους ασφαλείας. Δεν μπορούμε να μιλάμε για ανθρωπιστική κρίση σαν να είναι επικοινωνιακό τέχνασμα. Δεν μπορούμε να κάνουμε πως ο αποκλεισμός, οι απώλειες αμάχων, η αυταρχική εξουσία της Χαμάς και η σταδιακή διάλυση της προοπτικής δύο κρατών είναι δευτερεύουσες λεπτομέρειες.

Η κριτική στον ακτιβισμό είναι θεμιτή, όπως οφείλει να είναι σε κάθε δημοκρατία. Πρέπει όμως να αναγνωρίζει και τις αναγκαιότητες που δημιούργησαν τη δράση. Κανένας ακτιβισμός δεν γεννιέται στο κενό.

Η κριτική στη Χαμάς είναι αναγκαία. Η αναγνώριση των φόβων του Ισραήλ είναι απαραίτητη. Η αναγνώριση της νόμιμης υπόστασης του Ισραήλ δεν μπορεί όμως να σημαίνει λευκή επιταγή σε οποιαδήποτε κυβερνητική πολιτική. Κάθε μονοδιάστατη προσέγγιση είναι σαφώς μακριά από την πραγματικότητα.

Αλλά τίποτε από αυτά δεν μπορεί να ακυρώσει το βασικό ερώτημα.

Το Ισραήλ μπορεί σήμερα να θεωρεί ότι ο συσχετισμός δύναμης είναι ευνοϊκός. Έχει στρατιωτική υπεροχή, ισχυρές συμμαχίες, περιφερειακά ανοίγματα και τη δυνατότητα να επιβάλλει επί του εδάφους τετελεσμένα. Όμως οι συσχετισμοί δεν είναι αιώνιοι. Αυτό που σήμερα φαίνεται ως στρατηγικό πλεονέκτημα μπορεί αύριο να μετατραπεί σε διπλωματικό βάρος, νομική έκθεση και πολιτική απομόνωση.

Και αυτό έχει ήδη αρχίσει να φαίνεται. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες δεν αντιμετωπίζουν πλέον την ισραηλινή πολιτική στη Γάζα και στα κατεχόμενα με την ίδια ανοχή. Άλλες αναγνωρίζουν παλαιστινιακό κράτος. Άλλες ζητούν κυρώσεις, επανεξέταση εμπορικών σχέσεων ή περιορισμούς σε προϊόντα εποικισμών. Άλλες, ακόμη κι αν δεν φτάνουν μέχρι εκεί, δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να υπερασπιστούν πολιτικά μια κατάσταση που εμφανίζεται ως μόνιμος αποκλεισμός, μόνιμη κατοχή και μόνιμη αναβολή κάθε λύσης.

Αν αυτή η κατάσταση συνεχιστεί για άλλα δέκα χρόνια, τι ακριβώς θα έχει απομείνει προς διαπραγμάτευση; Μια Γάζα αποκλεισμένη, κατεστραμμένη και πολιτικά τραυματισμένη από την αυταρχική εξουσία της Χαμάς; Μια Δυτική Όχθη ακόμη πιο κατακερματισμένη από εποικισμούς, στρατιωτικούς ελέγχους και de facto προσαρτήσεις; Μια παλαιστινιακή πολιτική εκπροσώπηση ακόμη πιο αδύναμη και μια νέα γενιά που θα έχει μεγαλώσει χωρίς καμία πραγματική εμπειρία ελευθερίας, κυριαρχίας ή προοπτικής;

Και τότε, κάτω από ποιο πλαίσιο θα μιλάμε για δικαιοσύνη; Για ποιον θα είναι δίκαιη μια τέτοια κατάσταση; Για τους Παλαιστινίους που θα ζουν χωρίς κράτος; Για τους Ισραηλινούς που θα ζουν σε μόνιμη στρατιωτική επιφυλακή; Για την περιοχή που θα ανακυκλώνει κάθε λίγα χρόνια έναν νέο κύκλο πολέμου, εκδίκησης και ανθρωπιστικής κατάρρευσης;

Το μεγάλο στρατηγικό ρίσκο για το Ισραήλ είναι να αφήσει τους ακραίους να πιστέψουν ότι επειδή μπορούν σήμερα να επιβάλουν τετελεσμένα, θα μπορούν αύριο και να τα νομιμοποιήσουν. Η ισχύς μπορεί να επιβάλει μια κατάσταση για κάποιο διάστημα. Δεν μπορεί όμως επ’ άπειρον να αντικαθιστά τη δικαιοσύνη, τη διεθνή νομιμότητα και την πολιτική λύση.

Θέλουμε, λοιπόν, μια δίκαιη πολιτική λύση στο πλαίσιο των διεθνών αποφάσεων, της αμοιβαίας αναγνώρισης και της λύσης των δύο κρατών ή απλώς τη μονιμοποίηση μιας κατάστασης όπου ένας λαός ζει χωρίς πραγματική κυριαρχία, χωρίς ασφάλεια, χωρίς προοπτική και χωρίς κράτος, ενώ ένας άλλος λαός καλείται να θεωρεί αυτή τη διαρκή εξαίρεση ως κανονικότητα ασφαλείας;

Το Άγιο Φως ως τελετή, αφήγηση και πολιτικό σύμβολο.

 Η τελετή του Αγίου Φωτός, που τελείται κάθε Μεγάλο Σάββατο στον Πανάγιο Τάφο, αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο φορτισμένα σύμβολα της ορθόδοξης πασχαλινής εμπειρίας. Για ένα μεγάλο μέρος των πιστών, δεν είναι απλώς μια τελετουργική πράξη, αλλά μια ετήσια επιβεβαίωση της Αναστάσεως. Ωστόσο, μια ιστορική και πολιτική προσέγγιση του φαινομένου δεν έχει ως σκοπό ούτε να χλευάσει ούτε να υπαγορεύσει στον πιστό πώς θα πιστεύει. 

Το ερώτημα είναι διαφορετικό: πώς μια παλιά τελετή φωτός και φωτιάς -παρόμοια με αυτές που συναντάμε σε αρχαιότερες θρησκείες - απέκτησε τη μορφή ενός ετήσιου θαύματος και πώς, στη σύγχρονη εποχή, μετατράπηκε σε κρατικά αναβαθμισμένο δημόσιο γεγονός. 

Οι αρχαιότερες μαρτυρίες για τη λατρευτική ζωή των Ιεροσολύμων δεν γνωρίζουν ακόμη την τελετή με τη μορφή με την οποία είναι σήμερα γνωστή. Η Εγερία, ήδη από τον 4ο αιώνα, περιγράφει τη λειτουργική χρήση του φωτός στον χώρο του Τάφου και την ύπαρξη ακοίμητης λυχνίας, από την οποία λαμβάνεται φως για τις τελετές. Αυτό είναι ιστορικά κρίσιμο, γιατί δείχνει ότι το φως είναι εξαρχής στοιχείο της λατρείας, όχι όμως ακόμη και το πλήρως διατυπωμένο θαύμα. Με άλλα λόγια, προηγείται η τελετουργία και έπεται η θαυματουργική της ερμηνεία. 

Η μεταβολή αυτή αποτυπώνεται καθαρότερα στους μεταγενέστερους περιηγητές. Ο Βερνάρδος ο Προσκυνητής, τον 9ο αιώνα, αναφέρει ότι κατά την τελετή «φως κατέρχεται και ανάπτει τα φώτα του μνημείου». Εδώ πια δεν έχουμε απλώς λατρευτικό φως αλλά μια σαφή θαυματολογική περιγραφή. Στους επόμενους αιώνες, ο Γουλιέλμος της Τύρου και ο Jacques de Vitry παραλαμβάνουν μια ήδη διαμορφωμένη παράδοση. Το κρίσιμο σημείο δεν είναι ότι οι μεταγενέστερες πηγές μιλούν για θαύμα. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι οι αρχαιότερες δεν το κάνουν με τον ίδιο τρόπο. Άρα, ιστορικά, δεν βρισκόμαστε μπροστά σε ένα αμετάβλητο δεδομένο, αλλά μπροστά σε μια εξελισσόμενη αφήγηση. Αυτό ακριβώς είναι που πρέπει να επισημανθεί με σαφήνεια. 

Η τελετή του φωτός είναι παλαιά. Η θαυματουργική της μορφή, όμως, όπως εδραιώθηκε στη λαϊκή και εκκλησιαστική συνείδηση, είναι προϊόν ιστορικής διαμόρφωσης. Αυτό δεν συνιστά προσβολή της πίστης, αλλά στοιχειώδες συμπέρασμα κριτικής ανάγνωσης των πηγών. Όποιος συγχέει την παλαιότητα της τελετής με την αχρονικότητα της ερμηνείας της, ουσιαστικά καταργεί την ίδια την ιστορική μέθοδο. 

Σε αυτό το σημείο χρειάζεται και μια βασική διευκρίνιση μεθόδου. Η εργασία του ιστορικού δεν είναι να επιβεβαιώσει ή να απορρίψει μια παράδοση, ούτε να λειτουργήσει ως υπερασπιστής ή αρνητής της πίστης. Δεν είναι, επίσης, ο ρόλος του να αποδείξει ότι κάθε τι μεταφυσικό είναι ανύπαρκτο. Ο ιστορικός δεν κινείται στο πεδίο της απόδειξης της πίστης ή της άρνησής της, αλλά στο πεδίο της κατανόησης. Η παράδοση, από αυτή την άποψη, δεν αποτελεί εμπόδιο προς αποδόμηση, αλλά εργαλείο ερμηνείας. Μέσα από αυτήν, ο ιστορικός εξετάζει πώς οι άνθρωποι σε διαφορετικές εποχές αντιλαμβάνονται το θείο, πώς το εντάσσουν στην καθημερινότητά τους και πώς το μετατρέπουν σε συλλογική εμπειρία. Το μεταφυσικό, επομένως, δεν αντιμετωπίζεται ως ζήτημα προς διάψευση, αλλά ως ιστορικό φαινόμενο: ως κάτι που εξελίσσεται, μετασχηματίζεται και αποκτά διαφορετικό νόημα μέσα στον χρόνο. 

Η διαφοροποίηση αυτή ενισχύεται ακόμη περισσότερο αν ληφθούν υπόψη και οι εξωτερικές μαρτυρίες. Ο al-Biruni, τον 11ο αιώνα, καταγράφει ότι οι χριστιανοί θεωρούν το φαινόμενο θαυματουργικό, χωρίς να αποδέχεται ο ίδιος -πιθανότερο λόγω της θρησκευτικής του ταυτότητας- αυτή την ερμηνεία. Η μαρτυρία του έχει αξία όχι επειδή «διαψεύδει», αλλά επειδή φανερώνει κάτι θεμελιώδες: το Άγιο Φως δεν υπήρξε ποτέ ένα φαινόμενο μονοσήμαντο για όλους. Ήδη από τον Μεσαίωνα γίνεται αντιληπτό διαφορετικά, ανάλογα με το πολιτισμικό και θρησκευτικό πλαίσιο. Αυτό σημαίνει ότι η έννοιά του δεν είναι αυτονόητη, αλλά εξαρτάται από το ερμηνευτικό σύστημα μέσα στο οποίο εντάσσεται. 

Ακριβώς εδώ βρίσκεται και η δύναμη της θαυματολογίας στον μεσαιωνικό κόσμο. Σε μια κοινωνία θεοκεντρική, όπου η ιστορία, η λατρεία, η εξουσία και η καθημερινότητα δεν είναι σαφώς διαχωρισμένα πεδία, το θαύμα δεν λειτουργεί ως ανωμαλία αλλά ως φυσική προέκταση της κοσμοαντίληψης. Δεν χρειάζεται να αποδειχθεί με νεωτερικούς όρους, γιατί αποτελεί ήδη τρόπο κατανόησης της πραγματικότητας. Το θαύμα, λοιπόν, δεν είναι η άρνηση της ερμηνείας. Είναι η μορφή που παίρνει η ερμηνεία σε έναν κόσμο που οργανώνεται γύρω από τη θεία παρουσία. 

Στο ίδιο πλαίσιο πρέπει να νοηθεί και η θαυματολογία των αγίων. Οι άγιοι δεν λειτουργούν μόνο ως πρότυπα βίου, αλλά και ως σημεία εγγύτητας του θείου προς τον άνθρωπο. Το θαύμα, έτσι, μετακινείται από τον χώρο του μεταφυσικού ιδεατού, στον χώρο της εμπειρίας. Γίνεται ο τρόπος με τον οποίο η θεολογία αποκτά χειροπιαστή μορφή. Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς ότι και το Άγιο Φως λειτούργησε μέσα στην ίδια λογική: ως συμβολική και τελετουργική μετάφραση μιας θεολογικής αλήθειας σε συλλογικά βιωμένο γεγονός. Γι’ αυτό και η θαυματολογία δεν πρέπει να αποδίδεται πρόχειρα είτε σε «εκκλησιαστική απάτη» είτε σε αφελή θρησκοληψία. Είναι πολύ σοβαρότερο φαινόμενο από αυτό. Αντανακλά μια βαθιά λαϊκή ανάγκη να γίνει το θείο αισθητό, προσιτό και ιστορικά παρόν. 

Σε κοινωνίες όπου το δόγμα και η θεολογία είναι αφαιρετικά, το θαύμα λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην υψηλή έννοια και στη λαϊκή εμπειρία. Αυτό σημαίνει ότι η ισχύς του δεν προέρχεται μόνο από την κορυφή της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, αλλά και από τη βάση της κοινότητας που το έχει ανάγκη. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το φαινόμενο μένει αθώο όταν περνά από την ιστορία στη δημόσια διαχείριση. Και εδώ ακριβώς αρχίζει η πολιτική του διάσταση. Στη σύγχρονη Ελλάδα, το Άγιο Φως δεν αποτελεί απλώς θρησκευτικό σύμβολο. Η μεταφορά του με κρατική μέριμνα, η τελετουργική υποδοχή του και η πανελλαδική διανομή του το έχουν μετατρέψει σε γεγονός θεσμικά αναβαθμισμένο. Το κράτος δεν στέκεται απλώς απέναντί του ως ουδέτερος παρατηρητής. Συμμετέχει ενεργά στην ενίσχυση του συμβόλου.

 Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η ιστορική ανάλυση πρέπει να γίνει σαφής. Όταν ένα θρησκευτικό σύμβολο υποδέχεται τιμές που παραπέμπουν σε επίπεδο αρχηγού κράτους, τότε παύει να βρίσκεται αποκλειστικά στο πεδίο της πίστης. Έχει ήδη εισέλθει στο πεδίο της πολιτικής. Όχι με τη στενή κομματική έννοια, αλλά με την ουσιαστική έννοια της κρατικής διαχείρισης των συλλογικών συμβόλων. Το Άγιο Φως δεν είναι πλέον μόνο τελετή. Είναι και μηχανισμός δημόσιας επιβεβαίωσης. Η πολιτική του σημασία φάνηκε καθαρά τα χρόνια της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, όταν επανειλημμένα διακινούνταν φήμες ότι η κυβέρνηση ενδέχεται να μη φέρει το Άγιο Φως στην Ελλάδα. Ανεξαρτήτως του αν οι φήμες αυτές είχαν κάθε φορά πραγματική βάση, το ίδιο το γεγονός ότι παρήγαγαν κοινωνική ανησυχία είναι εξαιρετικά αποκαλυπτικό. Δείχνει ότι η τελετή είχε πάψει προ πολλού να είναι ένα απλό εκκλησιαστικό έθιμο. Είχε ήδη ενταχθεί στη σφαίρα της κρατικά εγγυημένης κανονικότητας. Η πιθανή διακοπή της δεν βιωνόταν ως οργανωτική αλλαγή, αλλά ως σύμβολο ρήξης. 

Εδώ ακριβώς συναντώνται ιστορία, κοινωνία και πολιτική. Ένα τελετουργικό φως, που στις πρώιμες πηγές ανήκει στη λειτουργική ζωή του Παναγίου Τάφου, μετατρέπεται βαθμιαία σε θαύμα, στη συνέχεια σε παράδοση, έπειτα σε εθνικοθρησκευτικό σύμβολο και τέλος σε κρατικά υποστηριζόμενο δημόσιο γεγονός. Αυτή η διαδρομή δεν είναι τυχαία. Είναι η διαδρομή μέσω της οποίας ένα θρησκευτικό σύμβολο αποκτά υπερβάλλουσα σημασία μέσα σε μια κοινωνία που το επενδύει με ιστορική συνέχεια, πολιτισμική ταυτότητα και συναισθηματική ασφάλεια. 

Στο σημείο αυτό έχει σημασία να επανέλθει κανείς και στην πατερική θεολογία. Ο Μέγας Βασίλειος και ο Γρηγόριος Νύσσης διατυπώνουν μια θεώρηση της πίστης ως μετουσιας και μυστηρίου, όχι ως μηχανισμού απόδειξης. Η γνώση του Θεού δεν συγκροτείται ως αποτέλεσμα θεαματικών επιβεβαιώσεων, αλλά ως σχέση. Από αυτή τη σκοπιά, η απαίτηση μιας ετήσιας αισθητής επιβεβαίωσης της θείας παρουσίας δεν είναι αυτονόητα συμβατή με την ίδια την υψηλή θεολογική λογική της παράδοσης. Αυτό δεν ακυρώνει το σύμβολο. Θέτει, όμως, ένα σοβαρό ερώτημα για τη μετατόπιση από το μυστήριο στη δημόσια βεβαιότητα. 

Και ακριβώς εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Όσο περισσότερο ένα σύμβολο ενισχύεται από κρατικούς και εκκλησιαστικούς μηχανισμούς, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από την προσωπική πίστη και μετατρέπεται σε εργαλείο συλλογικής επιβεβαίωσης. Δεν είναι ανάγκη να μιλήσει κανείς για συνωμοσία ή εξαπάτηση για να το διαπιστώσει. Αρκεί να παρατηρήσει τη λειτουργία του φαινομένου. Το Άγιο Φως χρησιμοποιείται σήμερα όχι μόνο ως αντικείμενο πίστης, αλλά και ως συμβολικός άξονας γύρω από τον οποίο οργανώνονται δημόσια συναισθήματα, πολιτισμικές βεβαιότητες και κρατικές χειρονομίες νομιμοποίησης. 

Γι’ αυτό και το κεντρικό ερώτημα δεν είναι αν το φως «ανάβει μόνο του». Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς ένα τέτοιο σύμβολο κατέστη αναγκαίο στη δημόσια ζωή, σε ποιο βαθμό η κρατική του αναβάθμιση ενίσχυσε αυτή την αναγκαιότητα και πώς η απουσία του έφτασε να προκαλεί φόβο κοινωνικής και συμβολικής αποσταθεροποίησης. Από εκεί και πέρα, ο ιστορικός δεν χρειάζεται να κηρύξει ούτε να απολογηθεί. 

Αρκεί να περιγράψει με ακρίβεια τη διαδρομή του φαινομένου. 

Και η διαδρομή αυτή είναι σαφής: από τη λατρευτική χρήση του φωτός στην Ιερουσαλήμ, στη μεσαιωνική θαυματολογική αφήγηση· από εκεί, στη συλλογική παγίωση του συμβόλου· και τελικά, στη σύγχρονη πολιτική και κρατική του αξιοποίηση. Εκεί βρίσκεται η ουσιαστική ιστορική σημασία του Αγίου Φωτός. Όχι μόνο στο τι πιστεύουν γι’ αυτό οι άνθρωποι, αλλά στο τι κάνει μια κοινωνία με αυτό όταν το μετατρέπει από τελετή σε δημόσιο θεσμό. 

Η ιστορία των συμβόλων είναι, συχνά, πιο αποκαλυπτική από τα ίδια τα γεγονότα που τα γέννησαν. Το Άγιο Φως ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Δεν είναι μόνο μια τελετή, αλλά μια διαδρομή: από τη λατρεία στην αφήγηση, από την αφήγηση στη συλλογική βεβαιότητα και από εκεί στη δημόσια αναπαραγωγή. 

Η ιστορία δεν αποφαίνεται για το υπερφυσικό. Παρατηρεί τη χρήση του. Και μέσα από αυτή τη χρήση, αναδεικνύεται όχι τόσο το τι είναι το Άγιο Φως, όσο το τι σημαίνει για αυτούς που το διατηρούν, το μεταφέρουν και το περιμένουν. Σε αυτό το σημείο, η ανάλυση σταματά. Όχι επειδή δεν υπάρχουν απαντήσεις, αλλά επειδή το ερώτημα έχει ήδη μετατοπιστεί.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το φαινόμενο μένει αθώο όταν περνά από την ιστορία στη δημόσια διαχείριση. Και εδώ ακριβώς αρχίζει η πολιτική του διάσταση…

Η ήττα της Αριστεράς είναι επιλογή — όχι συγκυρία

 Η σημερινή πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα δεν μπορεί να εξηγηθεί απλώς ως αποτέλεσμα ιδεολογικής επικράτησης της Δεξιάς. Αντίθετα, πρόκειται κυρίως για το αποτέλεσμα μιας βαθιάς και διαρκούς αποτυχίας του προοδευτικού χώρου να συγκροτήσει ένα συνεκτικό, αξιόπιστο και κυβερνήσιμο πολιτικό σχέδιο.

Η κοινωνία εξακολουθεί να παράγει αιτήματα που δεν είναι δεξιά. Ζητά καλύτερη δημόσια υγεία, σταθερή εργασία, αξιοπρεπείς μισθούς, πρόσβαση στην κατοικία, θεσμική διαφάνεια και λογοδοσία. Αυτά τα αιτήματα δεν είναι περιθωριακά. Είναι πλειοψηφικά. Ωστόσο, δεν μεταφράζονται σε πολιτική δύναμη. Όχι επειδή δεν υπάρχουν κόμματα που τα εκφράζουν, αλλά επειδή αυτά τα κόμματα αδυνατούν να συνεργαστούν, να συνθέσουν και τελικά να πείσουν ότι μπορούν να κυβερνήσουν.

Εδώ βρίσκεται και ο πυρήνας του προβλήματος. Η ιδεολογική ταυτότητα έχει μετατραπεί από εργαλείο κατανόησης της πραγματικότητας σε μηχανισμό πολιτικής ακινησίας.

Ο ΣΥΡΙΖΑ ολοκλήρωσε τον ιστορικό του ρόλο ως βασικός φορέας έκφρασης της κοινωνικής αντίδρασης στην περίοδο της κρίσης, χωρίς όμως να καταφέρει να σταθεροποιηθεί ως σύγχρονος φορέας διακυβέρνησης. Οι εσωτερικές του συγκρούσεις, η φθορά από τη διακυβέρνηση και η απώλεια κοινωνικής γείωσης έχουν περιορίσει σημαντικά την επιρροή του. Η σημερινή ηγεσία επιχειρεί μια ανασύνταξη, αλλά το πρόβλημα είναι βαθύτερο. Σε αυτό το πλαίσιο, η συμβολή σε ένα νέο πολιτικό σχήμα — ακόμη και μέσα από ριζικές οργανωτικές αλλαγές — θα μπορούσε να αποτελέσει πράξη πολιτικής ευθύνης.

Η Νέα Αριστερά επέλεξε τη ρήξη αντί της εσωτερικής δημοκρατικής σύγκρουσης. Η επιλογή αυτή συνέβαλε στον κατακερματισμό του χώρου και ενίσχυσε μια τάση ιδεολογικής αυτονόμησης. Ωστόσο, θα ήταν λάθος να αγνοηθεί ότι αρκετά από τα στελέχη της ασκούν σοβαρό και τεκμηριωμένο κοινοβουλευτικό έργο, με παρεμβάσεις που στηρίζονται σε επιχειρήματα και όχι σε συνθήματα. Η αντίφαση βρίσκεται ακριβώς εδώ: ανάμεσα σε μια ποιοτική κοινοβουλευτική παρουσία και σε μια πολιτική στρατηγική που περιορίζει τη δυνατότητα ευρύτερων συνεργασιών.

Το ΜέΡΑ25 συμβάλλει με έναν λόγο που συχνά έχει θεωρητική συνοχή και παρουσιάζει εναλλακτικές προσεγγίσεις σε κρίσιμα ζητήματα, ιδιαίτερα στην οικονομία. Ωστόσο, η έντονη προσωποκεντρική του δομή και η διαρκής αντιπαράθεση με τον ΣΥΡΙΖΑ δυσκολεύουν τη διεύρυνσή του και τη συμμετοχή του σε μια διαδικασία πολιτικής σύνθεσης.

Το ΚΚΕ, με τη σταθερή του άρνηση συνεργασιών, διατηρεί μια συνεκτική ιδεολογική ταυτότητα και έναν σαφή πολιτικό λόγο. Ταυτόχρονα όμως, η επιλογή αυτή το τοποθετεί εκτός οποιασδήποτε προοπτικής συμμετοχής σε κυβερνητικά σχήματα, περιορίζοντας την επιρροή του σε επίπεδο καταγραφής και όχι αλλαγής πολιτικής πραγματικότητας.

Το ΠΑΣΟΚ παραμένει ένας παράγοντας με θεσμική παρουσία και ιστορικό βάρος, αλλά και με έντονη πολιτική αμφισημία. Η συμμετοχή του στην δημιουργία αλλά και την  διαχείριση της κρίσης, οπως και οι συνεργασίες του με τη Δεξιά εξακολουθούν να επηρεάζουν την αξιοπιστία του. Παράλληλα, η απουσία σαφούς στρατηγικής για τον ρόλο του σε ένα ενδεχόμενο προοδευτικό σχήμα δημιουργεί την εικόνα ενός κόμματος που διστάζει να επιλέξει κατεύθυνση.

Η Πλεύση Ελευθερίας εμφανίζεται ως ένα αριστερογενές σχήμα, με έντονη έμφαση σε ζητήματα δικαιωμάτων και δημοκρατίας. Ωστόσο, η πολιτική της λειτουργία χαρακτηρίζεται από έντονο προσωποκεντρισμό, αντισυστημική ρητορική και περιορισμένη προγραμματική συνοχή. Το αποτέλεσμα είναι μια πολιτική ταυτότητα που συνδυάζει αριστερό λόγο με πρακτικές που συναντώνται συχνά σε μορφές λαϊκής δεξιάς, ενισχύοντας τελικά την ασάφεια και τον κατακερματισμό.

Ταυτόχρονα, οι πρόσφατες τοποθετήσεις βασικών πολιτικών προσώπων δείχνουν ότι το αίτημα της σύνθεσης δεν είναι θεωρητικό. Ο Σωκράτης Φάμελλος θέτει πλέον ανοιχτά ως κεντρική στρατηγική την ενότητα των προοδευτικών δυνάμεων. Ο Αλέξης Χαρίτσης, μέσα από τη δημόσια πολιτική του στάση, ανέδειξε με σαφήνεια το πραγματικό δίλημμα ανάμεσα στην ιδεολογική αυτάρκεια και στις πολιτικές συγκλίσεις. Και ο Αλέξης Τσίπρας εμφανίζεται εκ νέου ως πιθανός καταλύτης μιας ευρύτερης ανασύνθεσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Αλέξης Τσίπρας εμφανίζεται εύλογα ως ο φυσικός ηγέτης ενός τέτοιου εγχειρήματος, καθώς παραμένει το πιο αναγνωρίσιμο και πολιτικά έμπειρο πρόσωπο του χώρου. Ωστόσο, το πολιτικό του παρελθόν παραμένει φορτισμένο και εξακολουθεί να λειτουργεί διχαστικά για ένα τμήμα της κοινωνίας. Αυτό δεν αναιρεί τον ρόλο του, αλλά θέτει ένα πραγματικό πολιτικό ζήτημα: είτε θα απαιτηθεί μια ουσιαστική επανατοποθέτησή του — ένα είδος πολιτικού rebranding με σαφές νέο αφήγημα — είτε η επιλογή ενός νέου, καθαρά προοδευτικού προσώπου στην κορυφή, που θα μπορεί να εκφράσει ευρύτερα κοινωνικά ακροατήρια χωρίς τα βάρη του παρελθόντος. Σε κάθε περίπτωση, το ζητούμενο δεν είναι το πρόσωπο καθαυτό, αλλά η δυνατότητα να συγκροτηθεί μια πειστική πρόταση εξουσίας.

Σε αυτό το περιβάλλον, η κινηματική δυναμική που αναδύθηκε μετά την τραγωδία στα Τέμπη ανέδειξε κάτι βαθύτερο από μια απλή κοινωνική αντίδραση. Ανέδειξε ένα αίτημα δικαιοσύνης που υπερβαίνει τα κομματικά όρια και αγγίζει τον πυρήνα της δημοκρατικής λειτουργίας. Οι μαζικές κινητοποιήσεις και η επιμονή για λογοδοσία επανέφεραν στο προσκήνιο την ανάγκη θεσμικής αξιοπιστίας. Η δικαιοσύνη, σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να αποτελέσει σημείο εκκίνησης για μια νέα πολιτική αφήγηση.

Ωστόσο, το ίδιο αυτό αίτημα δεν είναι πολιτικά ουδέτερο ως προς την κατεύθυνσή του. Η δημόσια παρουσία της Μαρίας Καρυστιανού ανέδειξε έναν λόγο που δεν εντάσσεται εύκολα σε παραδοσιακές ιδεολογικές κατηγορίες, αλλά συγκροτεί ακροατήρια από διαφορετικά κοινωνικά και πολιτικά στρώματα. Όταν η έννοια της δικαιοσύνης αποσυνδέεται από ένα σαφές πλαίσιο δικαιωμάτων και θεσμικών εγγυήσεων, υπάρχει ο κίνδυνος να μετατραπεί σε πεδίο πολιτικής μετατόπισης προς πιο τιμωρητικές ή απλουστευτικές αντιλήψεις. Έτσι, ένα δίκαιο κοινωνικό αίτημα μπορεί να αποκτήσει κατεύθυνση που δεν είναι εξ ορισμού προοδευτική.

Το κεντρικό πρόβλημα, τελικά, δεν είναι η ύπαρξη διαφωνιών. Είναι η αδυναμία μετατροπής τους σε σύνθεση.

Στον σημερινό προοδευτικό χώρο, η έννοια της ιδεολογικής καθαρότητας έχει αποκτήσει δυσανάλογη βαρύτητα. Όμως η πολιτική δεν είναι χώρος επιβεβαίωσης ταυτοτήτων. Είναι πεδίο άσκησης εξουσίας με στόχο την αλλαγή της πραγματικότητας. Και χωρίς συνεργασίες, αυτή η δυνατότητα απλώς δεν υπάρχει.

Η άρνηση συνεργασιών δεν είναι ουδέτερη στάση. Παράγει συγκεκριμένο αποτέλεσμα: αφήνει τη Δεξιά να κυβερνά χωρίς ουσιαστική εναλλακτική πρόταση εξουσίας.

Η υπέρβαση αυτού του αδιεξόδου δεν μπορεί να προκύψει από μικρές διορθώσεις. Απαιτεί πολιτικό θάρρος, ειλικρίνεια και μια συνειδητή μετατόπιση από τη λογική της αυτάρκειας στη λογική της σύνθεσης.

Γιατί τελικά, η πραγματικότητα είναι απλή:

χωρίς συνεργασία δεν υπάρχει εξουσία

και χωρίς εξουσία δεν υπάρχει πολιτική αλλαγή.

Καρακόνερο: από τον καταυλισμό στη λύση – ένταξη, κανόνες και ευθύνη

 

Το Καρακόνερο δεν είναι πια ένα τυχαίο σημείο στη Ρόδο. Έχει εξελιχθεί σε σύμβολο μιας χρόνιας αποτυχίας διαχείρισης: πρόχειρες εγκαταστάσεις δίπλα σε τουριστικές υποδομές, περιβαλλοντική υποβάθμιση, επαναλαμβανόμενες εντάσεις με κατοίκους και υπηρεσίες. Μαζί με αυτά, υπάρχει μια πραγματικότητα που δεν βοηθά να αποσιωπούμε: παραβατικές συμπεριφορές από μερίδα Ρομά, μικροκλοπές, παράνομες συνδέσεις ρεύματος, πυρκαγιές, αλλά και επικίνδυνες πρακτικές στον χώρο της άτυπης «ανακύκλωσης», όπως η καύση καλωδίων για την απόσπαση χαλκού. Αυτές οι πρακτικές έχουν σοβαρότητα περιβαλλοντικό και υγειονομικό αποτύπωμα για τους ίδιους τους κατοίκους του καταυλισμού και για τις γύρω γειτονιές.

Η αποσιώπηση αυτής της πλευράς είναι λάθος. Αφήνει χώρο σε ακραίες φωνές να γενικεύουν συλλογικά και να προτείνουν λύσεις «εκκαθάρισης», που δεν συνάδουν με το κράτος δικαίου. Από την άλλη, η απλή καταστολή χωρίς σχέδιο ένταξης έχει αποδειχθεί εξίσου αναποτελεσματική: κάθε «εκκαθάριση» μετακινεί το πρόβλημα λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, μέχρι να επιστρέψει στο ίδιο σημείο. Το Καρακόνερο είναι το αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής του «μπαλώματος».

Ας το πούμε καθαρά: ο πρόχειρος καταυλισμός στο Καρακόνερο δεν είναι αποδεκτή μορφή διαβίωσης. Είναι επικίνδυνος για ανθρώπινες ζωές, δημιουργεί υγειονομικούς κινδύνους, υποβαθμίζει τον δημόσιο χώρο και λειτουργεί ως θερμοκήπιο παραβατικότητας. Η Πολιτεία και ο Δήμος οφείλουν να εφαρμόζουν τον νόμο: αιγιαλοί, λιμενικές ζώνες, κοινόχρηστοι χώροι και επικίνδυνες περιοχές δεν είναι χώροι κατοίκησης. Όμως η νομιμότητα δεν μπορεί να σημαίνει απλώς «φύγετε από εδώ». Αν δεν υπάρξουν πραγματικές εναλλακτικές στέγασης, η απομάκρυνση γίνεται απλώς ανακύκλωση της φτώχειας.

Η λύση δεν βρίσκεται στη δημιουργία ενός νέου, «ωραιοποιημένου» καταυλισμού αλλού. Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι η απο-γκετοποίηση μέσω διάχυτης στέγασης στον αστικό ιστό, με συνοδευτικές κοινωνικές υπηρεσίες, είναι το πιο αποτελεσματικό μοντέλο. Σε πόλεις της Ισπανίας εφαρμόστηκαν προγράμματα εξάλειψης παραγκουπόλεων με μετεγκατάσταση οικογενειών σε κανονικές κατοικίες μέσα σε γειτονιές, ενώ σε βόρειες χώρες πολιτικές «πρώτα η στέγη» (Housing First) απέδειξαν ότι η σταθερή κατοικία, όταν συνοδεύεται από υποστήριξη, μειώνει τη μακροχρόνια περιθωριοποίηση. Το κοινό νήμα αυτών των παραδειγμάτων είναι σαφές: όχι νέες χωρικές εξορίες, αλλά ένταξη στον κανονικό ιστό της πόλης.

Η ένταξη, όμως, δεν είναι μονόδρομος παροχών. Είναι συμβόλαιο αμοιβαιότητας. Η κοινωνία της Ρόδου έχει δικαίωμα στην ασφάλεια και την τήρηση κανόνων. Όποιος παρανομεί λογοδοτεί ατομικά, ανεξαρτήτως καταγωγής. Ταυτόχρονα, όσοι εντάσσονται σε στεγαστικά προγράμματα οφείλουν να δεσμεύονται σε βασικές υποχρεώσεις: σχολική φοίτηση των παιδιών, κανόνες συμβίωσης στις γειτονιές, συνεργασία με κοινωνικούς λειτουργούς, συμμετοχή σε νόμιμες μορφές απασχόλησης. Μόνο έτσι το πρόγραμμα γίνεται κοινωνικά αποδεκτό και βιώσιμο.

Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί στην παραοικονομία της “ανακύκλωσης”. Η καύση καλωδίων για την ανάκτηση χαλκού δεν είναι «παραδοσιακή δραστηριότητα», αλλά παράνομη και τοξική πρακτική που ρυπαίνει τον αέρα και το έδαφος, εκθέτοντας κυρίως παιδιά σε επικίνδυνους ρύπους. Η αντιμετώπιση πρέπει να είναι διπλή: αυστηρή εφαρμογή της περιβαλλοντικής και ποινικής νομοθεσίας σε όσους καίνε καλώδια και σε όσους αγοράζουν μέταλλο χωρίς παραστατικά, και ταυτόχρονα δημιουργία νόμιμων διεξόδων απασχόλησης στην ανακύκλωση (κοινωνική εργασία, αδειοδοτημένες εγκαταστάσεις, εκπαίδευση σε μη ρυπογόνες μεθόδους). Αν δεν κοπεί η «αγορά» της παρανομίας, το κίνητρο θα αναπαράγεται.

Υπάρχει και μια ακόμη διάσταση που δεν πρέπει να αγνοούμε: η προστασία από ρατσιστική βία. Σε περιόδους έντασης, ακραίες ομάδες επιχειρούν να μετατρέψουν ένα υπαρκτό κοινωνικό πρόβλημα σε πεδίο στοχοποίησης ανθρώπων. Το κράτος δικαίου δεν διαπραγματεύεται με τον ρατσισμό ούτε επιτρέπει αυτοδικία. Η απομάκρυνση από ακατάλληλους χώρους πρέπει να γίνεται θεσμικά, με κοινωνική διαμεσολάβηση και προστασία όλων των εμπλεκομένων, ώστε να μην ανοίγουν επικίνδυνες χαραμάδες βίας.

Τι σημαίνει αυτό, πρακτικά, για τη Ρόδο; Σταδιακή αποσυμφόρηση του Καρακόνερου, μικρής κλίμακας μεταβατικές λύσεις μόνο ως γέφυρα και όχι ως νέος καταυλισμός, και πιλοτικό πρόγραμμα διάχυτης στέγασης σε κανονικά σπίτια μέσα στην πόλη, με κοινωνική υποστήριξη, έλεγχο τήρησης κανόνων και διασύνδεση με εργασία. Παράλληλα, συστηματικοί έλεγχοι για περιβαλλοντικά εγκλήματα και παραοικονομία, ώστε η ένταξη να μη συνυπάρχει με την ανομία.

Το Καρακόνερο μας αναγκάζει να διαλέξουμε: θα συνεχίσουμε να μετακινούμε καταυλισμούς και να ανακυκλώνουμε την περιθωριοποίηση ή θα επενδύσουμε σε μια δύσκολη, αλλά ουσιαστική πολιτική ένταξης με κανόνες και λογοδοσία; Η δεύτερη επιλογή δεν υπόσχεται θαύματα. Υπόσχεται όμως κάτι πιο σπάνιο στην ελληνική δημόσια διοίκηση: μια ρεαλιστική πιθανότητα να κλείσει ο κύκλος του προβλήματος – αυτή τη φορά οριστικά.