Ρόδος και ΑΠΕ

 Η οικολογική πολιτική του 21ου αιώνα δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται σε απλοϊκά συνθήματα ή σε συγκρούσεις ανάμεσα στην πλήρη άρνηση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και στην ανεξέλεγκτη βιομηχανική εκμετάλλευση του φυσικού τοπίου. Η συζήτηση στην Ελλάδα γύρω από τις ΑΠΕ συχνά εγκλωβίζεται σε ένα ψευδές δίλημμα: είτε τεράστια αιολικά πάρκα χωρίς ουσιαστικό σχεδιασμό είτε προσκόλληση σε ένα παλιό, ακριβό και ρυπογόνο ενεργειακό μοντέλο που βασίζεται σε πετρέλαιο και ορυκτά καύσιμα. Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η Ρόδος δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε ενεργειακή αποικία εταιρικών συμφερόντων, αλλά ούτε και να αρνηθεί την ενεργειακή μετάβαση. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει πρότυπο μιας διαφορετικής οικολογικής πολιτικής, βασισμένης στην αποκέντρωση, την εξοικονόμηση ενέργειας, την τοπική συμμετοχή και τον σεβασμό προς το φυσικό και πολιτισμικό τοπίο του νησιού.

Ο πυρήνας μιας τέτοιας στρατηγικής πρέπει να είναι η αποκεντρωμένη παραγωγή ενέργειας. Η Ρόδος διαθέτει χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα ανεκμετάλλευτων στεγών σε ξενοδοχεία, κατοικίες, δημόσια κτίρια, χώρους στάθμευσης και τουριστικές εγκαταστάσεις. Αντί να επιβαρύνονται παρθένες ή ευαίσθητες περιοχές με τεράστιες εγκαταστάσεις, το νησί μπορεί να επενδύσει σε μαζική εγκατάσταση φωτοβολταϊκών πάνω σε ήδη δομημένες επιφάνειες. Σκιάσεις parking με ηλιακά πάνελ, ενεργειακές πέργκολες, φωτοβολταϊκές στέγες και μικρές αποκεντρωμένες εγκαταστάσεις μπορούν να καλύψουν σημαντικό μέρος των ενεργειακών αναγκών χωρίς πρόσθετη περιβαλλοντική επιβάρυνση.

Η αιολική ενέργεια μπορεί επίσης να έχει σημαντικό ρόλο, αλλά μόνο μέσα από σοβαρό χωροταξικό σχεδιασμό και αυστηρά περιβαλλοντικά κριτήρια. Η άναρχη τοποθέτηση ανεμογεννητριών σε κάθε κορυφογραμμή αλλοιώνει το ιδιαίτερο τοπίο της Ρόδου και δημιουργεί εύλογες κοινωνικές αντιδράσεις. Η λύση όμως δεν είναι η απόλυτη άρνηση της αιολικής ενέργειας, αλλά η στοχευμένη χρήση μικρών και μεσαίων εγκαταστάσεων σε κατάλληλες περιοχές, με συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και σεβασμό στη φυσιογνωμία του νησιού. Παράλληλα, η εξέλιξη των πλωτών offshore ανεμογεννητριών μπορεί στο μέλλον να προσφέρει εναλλακτικές λύσεις με μικρότερη οπτική και οικολογική επιβάρυνση.

Το μεγαλύτερο όμως ενεργειακό πρόβλημα της Ρόδου δεν είναι μόνο η παραγωγή, αλλά η ίδια η κατανάλωση. Η υπερβολική χρήση κλιματισμού κατά τους θερινούς μήνες δημιουργεί τεράστια πίεση στο ηλεκτρικό δίκτυο. Για δεκαετίες, η ανάπτυξη βασίστηκε σε ένα μοντέλο που αγνοούσε πλήρως το μικροκλίμα και τις δυνατότητες του μεσογειακού περιβάλλοντος. Δεν είναι λογικό να απαιτούμε ολοένα και περισσότερη ενέργεια για ψύξη, ενώ ταυτόχρονα περιορίζουμε το πράσινο, καλύπτουμε το έδαφος με άσφαλτο και τσιμέντο και επιβαρύνουμε το ίδιο το μικροκλίμα των οικισμών και των πόλεων.

Για τον λόγο αυτό, η βιοκλιματική αρχιτεκτονική πρέπει να αποτελέσει βασικό πυλώνα μιας σύγχρονης οικολογικής πολιτικής. Θερμοπροσόψεις, σύγχρονα κουφώματα, σωστή μόνωση σε τοίχους και ταράτσες, φυσική σκίαση, φυτεύσεις και διαχείριση του αέρα μπορούν να μειώσουν δραματικά τις ανάγκες ψύξης και θέρμανσης. Παράλληλα, η αρχιτεκτονική μπορεί να αξιοποιήσει πολύ πιο έξυπνες μορφές φυσικού δροσισμού: διαμπερή αερισμό, σκιασμένες αυλές, τοίχους με εσωτερικά ανοίγματα, υδάτινα στοιχεία εξάτμισης και υλικά υψηλής θερμικής μάζας. Η παραδοσιακή μεσογειακή αρχιτεκτονική γνώριζε ήδη πολλές από αυτές τις πρακτικές πριν από την εποχή του air condition, και η σύγχρονη τεχνολογία μπορεί να τις εξελίξει ακόμη περισσότερο.

Η ενίσχυση και επιδότηση βιοκλιματικών παρεμβάσεων πρέπει επομένως να αποτελέσει πολιτική προτεραιότητα, όχι μόνο για παλαιά αλλά και για νέα κτίρια. Παράλληλα, οι νέες μεγάλες τουριστικές και οικιστικές μονάδες οφείλουν σταδιακά να υποχρεωθούν να ενσωματώνουν βασικές αρχές βιοκλιματικού σχεδιασμού και υψηλής ενεργειακής απόδοσης. Σε ένα νησί με τόσο ήλιο και φυσικό αερισμό, δεν είναι πλέον αποδεκτό να σχεδιάζονται κτίρια που βασίζονται αποκλειστικά στη συνεχή μηχανική ψύξη.

Σημαντικό ρόλο μπορούν επίσης να διαδραματίσουν οι γεωθερμικές αντλίες θερμότητας, ιδιαίτερα σε μεγάλα ξενοδοχεία, δημόσια κτίρια και σύγχρονες κατοικίες. Πρόκειται για τεχνολογία υψηλής απόδοσης που μπορεί να μειώσει σημαντικά την ενεργειακή κατανάλωση για ψύξη και θέρμανση.

Παράλληλα, ακόμη και ο δημόσιος φωτισμός μπορεί να επανασχεδιαστεί μέσα από μια πιο σύγχρονη και έξυπνη οικολογική προσέγγιση. Έξυπνα συστήματα φωτισμού δρόμων και επαρχιακών οδών, με χρήση LED χαμηλής κατανάλωσης, αισθητήρων κίνησης και δυναμικής ρύθμισης έντασης ανάλογα με την κυκλοφορία, μπορούν να μειώσουν σημαντικά την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας και το λειτουργικό κόστος των δήμων. Παράλληλα, η μείωση της άσκοπης φωτορύπανσης συμβάλλει στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Καθοριστικό στοιχείο κάθε μελλοντικού ενεργειακού μοντέλου είναι και η αποθήκευση ενέργειας. Οι μπαταρίες, τα έξυπνα μικροδίκτυα και η τοπική διαχείριση φορτίου θα επιτρέψουν στη Ρόδο να αξιοποιήσει πολύ αποτελεσματικότερα την παραγόμενη ενέργεια από ήλιο και άνεμο. Παράλληλα, νέες τεχνολογίες αποθήκευσης, όπως οι μπαταρίες νατρίου και τα συστήματα αποθήκευσης με molten salt, ενδέχεται να προσφέρουν τα επόμενα χρόνια οικονομικότερες και πιο ανθεκτικές λύσεις μεγάλης κλίμακας για νησιωτικά δίκτυα.

Μακροπρόθεσμα, ακόμη και το πράσινο υδρογόνο μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά ως μέσο αποθήκευσης πλεονάζουσας ενέργειας. Όταν υπάρχει περίσσευμα παραγωγής από ήλιο και άνεμο, αυτή η ενέργεια μπορεί να χρησιμοποιείται για ηλεκτρόλυση νερού και παραγωγή υδρογόνου, το οποίο στη συνέχεια αποθηκεύεται και αξιοποιείται αργότερα για ηλεκτροπαραγωγή ή μεταφορές.

Παράλληλα, η τοπική αυτοδιοίκηση μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο μέσω ενεργειακών κοινοτήτων. Ο Δήμος Ρόδου θα μπορούσε, σε συνεργασία με πολίτες, μικρές επιχειρήσεις και τοπικούς φορείς, να δημιουργήσει δημοτικές ενεργειακές κοινότητες για παραγωγή και διαχείριση ενέργειας προς όφελος της κοινωνίας. Μέσα από φωτοβολταϊκά σε δημοτικά κτίρια, ενεργειακό συμψηφισμό και τοπικά συστήματα αποθήκευσης, θα μπορούσε να μειωθεί το ενεργειακό κόστος σχολείων, κοινωνικών δομών, αντλιοστασίων και ευάλωτων νοικοκυριών.

Η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να επιβληθεί αποκλειστικά από μεγάλες εταιρείες και κεντρικούς σχεδιασμούς. Χρειάζεται συμμετοχή των πολιτών, τοπικό έλεγχο και κοινωνική συναίνεση. Η Ρόδος έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει πρότυπο βιώσιμης νησιωτικής ανάπτυξης για ολόκληρη τη Μεσόγειο, όχι μέσα από μια λογική ενεργειακής μονοκαλλιέργειας, αλλά μέσα από έναν συνδυασμό τεχνολογίας, εξοικονόμησης, βιοκλιματικού σχεδιασμού, αποκέντρωσης και σεβασμού προς το φυσικό και πολιτισμικό της τοπίο.