Που είσαι Οδυσσέα;

Η συζήτηση για τη νέα κινηματογραφική Οδύσσεια του Christopher Nolan έχει ξεκινήσει πολύ πριν δούμε την ίδια την ταινία. Άλλοι ανησυχούν για το καστ, άλλοι για την ιστορική ακρίβεια, άλλοι για τις ιδεολογικές προθέσεις του σκηνοθέτη.

Προσωπικά, θεωρώ ότι όλα αυτά είναι δευτερεύοντα.

Η Οδύσσεια δεν είναι αρχαιολογικό ντοκιμαντέρ. Δεν υπήρξε ποτέ. Το ίδιο το ομηρικό έπος αποτελεί προϊόν αιώνων προφορικής παράδοσης, όπου κάθε γενιά αοιδών αναδιαμόρφωνε τον μύθο για το κοινό της εποχής της. Ακόμη και ο Όμηρος δεν περιγράφει έναν «καθαρό» μυκηναϊκό κόσμο. Στο έργο του συνυπάρχουν στοιχεία διαφορετικών εποχών, αναχρονισμοί και ποιητικές επιλογές.

Αν λοιπόν ο ίδιος ο μύθος εξελίχθηκε μέσα από διαρκείς επανερμηνείες, γιατί να απαιτούμε από έναν σύγχρονο σκηνοθέτη να λειτουργήσει ως αρχαιολόγος και όχι ως καλλιτέχνης;

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ένας ήρωας φοράει το σωστό κράνος ή αν ένας ηθοποιός έχει το χρώμα δέρματος που φανταζόμαστε. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν παραμένει ζωντανό το πνεύμα της Οδύσσειας.

Είναι ακόμη ο Οδυσσέας ο άνθρωπος του νόστου; Ο άνθρωπος που επιμένει απέναντι στη μοίρα, που νικά με τη μῆτι και όχι μόνο με τη δύναμη; Παραμένει η επιστροφή στην Ιθάκη μια υπαρξιακή αναζήτηση της ταυτότητας και όχι απλώς ένα γεωγραφικό ταξίδι; Παραμένει η σύγκρουση με τον Ποσειδώνα η διαρκής πάλη του ανθρώπου απέναντι στις δυνάμεις που τον υπερβαίνουν;

Αυτές είναι οι ερωτήσεις που έχουν σημασία.

Ένα από τα καλύτερα παραδείγματα δημιουργικής διασκευής είναι το O Brother, Where Art Thou? των Joel Coen και Ethan Coen. Η ταινία δεν διαδραματίζεται στην αρχαία Ελλάδα αλλά στον αμερικανικό Νότο της δεκαετίας του 1930. Δεν έχει οπλίτες, τριήρεις ή μυκηναϊκά ανάκτορα. Κι όμως, σχεδόν κανείς δεν αμφισβητεί ότι πρόκειται για μια εξαιρετική μεταγραφή της Οδύσσειας. Γιατί; Επειδή δεν μετέφερε τα εξωτερικά στοιχεία του έπους. Μετέφερε την ψυχή του.

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το μέτρο κάθε μεγάλης διασκευής.

Η Οδύσσεια ανήκει πλέον στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. Δεν ανήκει αποκλειστικά στους Έλληνες ούτε σε κάποια συγκεκριμένη εποχή. Κάθε δημιουργός έχει το δικαίωμα να τη διαβάσει ξανά μέσα από τη δική του ματιά. Αυτό όμως συνοδεύεται από μια ευθύνη: να διατηρήσει ζωντανό τον πυρήνα του έργου.

Γιατί η Οδύσσεια δεν είναι μια ιστορία για την αρχαία Ελλάδα. Είναι μια ιστορία για τον άνθρωπο.

Για την επιμονή απέναντι στις αντιξοότητες.

Για τη σύγκρουση με τη μοίρα.

Για την απώλεια και την επανάκτηση της ταυτότητας.

Για τον νόστο, όχι μόνο ως επιστροφή σε έναν τόπο, αλλά ως επιστροφή στον ίδιο μας τον εαυτό.

Αυτό είναι που περιμένω να δω στη νέα Οδύσσεια. Όχι αν όλα είναι ιστορικά ή αρχαιολογικά ακριβή, αλλά αν, όταν ανάψουν τα φώτα της αίθουσας, θα αισθάνομαι ότι συνάντησα ξανά τον Οδυσσέα.