Αρχαιοπόπ: Κεραμική, μνήμη και η επινόηση της ελληνικότητας.

 Μια πήλινη κριτική στην εμπορευματοποίηση του πολιτισμού από τον κεραμίστα Στέργιο Παρδαλό. 

Η κεραμική υπήρξε πάντοτε ένας από τους σημαντικότερους φορείς της συλλογικής μνήμης. Οι αρχαιολόγοι γνωρίζουν καλά ότι πολλές φορές η ιστορία μιας κοινωνίας διασώζεται όχι μέσα από τα ανάκτορα και τα μνημεία της, αλλά μέσα από τα σπασμένα της πιάτα. Η κεραμική αφηγείται την ιστορία κάθε εποχής, ακόμη και της δικής μας.

Σε αυτή ακριβώς την παράδοση παρεμβαίνει το έργο του κεραμίστα. Όχι για να αναπαράγει την αρχαιότητα, αλλά για να χρησιμοποιήσει το ίδιο το αρχαίο μέσο ως εργαλείο κριτικής της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας.

Ο Παρθενώνας, οι οπλίτες, οι αρχαιοπρεπείς μορφές και οι λέξεις «GREECE» και «FOR SALE» δεν λειτουργούν εδώ ως διακοσμητικά στοιχεία ούτε ως φόρος τιμής στο παρελθόν. Λειτουργούν ως υλικά μιας σύγχρονης αρχαιολογίας, ως θραύσματα της εικόνας που η ίδια η Ελλάδα κατασκεύασε για τον εαυτό της και στη συνέχεια προσέφερε προς κατανάλωση.

Ο καλλιτέχνης στρέφεται προς τη βιομηχανία της ελληνολατρείας και την αισθητική της αναμνηστικής κεραμικής. Τα μαγνητάκια, τα πιάτα τοίχου, οι μικρογραφίες μνημείων και οι αναρίθμητες παραλλαγές της «αιώνιας Ελλάδας» αποτελούν ίσως τη μαζικότερη εικονογραφία της σύγχρονης χώρας και ταυτόχρονα το πιο επιτυχημένο της εξαγώγιμο προϊόν.

Ποια Ελλάδα όμως αφηγούνται αυτά τα αντικείμενα; Πρόκειται για μια Ελλάδα περιορισμένη σε λίγα ασφαλή και αναγνωρίσιμα σύμβολα, που συμπυκνώνεται στον Παρθενώνα, στις περικεφαλαίες και στους δωρικούς κίονες, ενώ η ιστορική πολυπλοκότητα, οι αντιφάσεις και οι ασυνέχειες εξαφανίζονται πίσω από την καθαρότητα της εικόνας.

Πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στο αναμνηστικό και το κιτς; Πότε η πολιτιστική μνήμη μετατρέπεται σε προϊόν; Και γιατί η αρχαιότητα αναπαρίσταται τόσο συχνά μέσα από μια αισθητική στερεοτύπων και όχι μέσα από το πραγματικό της βάθος;

Η παγκόσμια τουριστική βιομηχανία έχει μετατρέψει την ιστορία πολλών πολιτισμών σε εικόνα και φευγαλέα εντύπωση, σε αντικείμενα που καταλήγουν να διακοσμούν το ψυγείο ή το σαλόνι μας, δημιουργώντας συχνά μια αντίληψη της πολιτιστικής κληρονομιάς απογυμνωμένη από το βάθος, τις αντιφάσεις και την ιστορικότητά της.

Το έργο όμως του καλλιτέχνη δεν ασκεί απλώς κριτική στον τουρισμό ή στην εμπορευματοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ασκεί κριτική στη νεοελληνική σχέση με την αρχαιότητα, σε μια σχέση που υπήρξε συχνά περισσότερο ιδεολογική παρά ιστορική.

Ο Παρθενώνας του σχολικού βιβλίου, ο Παρθενώνας της τουριστικής αφίσας, ο Παρθενώνας του ΕΟΤ, του τσιμέντου για τις ορδές των τουριστών και ο Παρθενώνας του αναμνηστικού καταστήματος συνθέτουν διαφορετικές εκδοχές του ίδιου συμβόλου.

Η αρχαιότητα μετατρέπεται σταδιακά σε εικόνα, η εικόνα σε αφήγημα και το αφήγημα σε προϊόν. Η πολιτιστική κληρονομιά παύει να αποτελεί αντικείμενο κατανόησης και μετατρέπεται σε αντικείμενο κατανάλωσης.

Η ειρωνεία είναι ότι αυτή η κριτική διατυπώνεται χρησιμοποιώντας το ίδιο το αρχαίο μέσο. Ο κεραμίστας δεν επιλέγει τον καμβά ούτε τη φωτογραφία. Επιλέγει τον πηλό. Το ίδιο υλικό που χρησιμοποίησαν οι αρχαίοι για να αφηγηθούν τον κόσμο τους χρησιμοποιείται σήμερα για να σχολιάσει τον τρόπο με τον οποίο εμείς επιλέγουμε να θυμόμαστε εκείνον τον κόσμο.

Ο πηλός που διέσωσε την ιστορία της αρχαιότητας γίνεται το μέσο μέσω του οποίου αποδομείται η σύγχρονη μυθολογία της.

Η συγγένεια με την Pop Art είναι αναπόφευκτη, με μια ουσιώδη διαφορά. Εδώ δεν έχουμε τις κονσέρβες του Warhol ούτε τα προϊόντα της αμερικανικής κατανάλωσης. Εδώ έχουμε τον Παρθενώνα-μαγνητάκι, τον κίονα-μπρελόκ και την ελληνικότητα ως εμπορικό σήμα.

Αν η Pop Art σχολίασε την κοινωνία της κατανάλωσης, η Αρχαιοπόπ του Στέργιου Παρδαλού σχολιάζει την κατανάλωση της ίδιας της ιστορίας.

Ο κεραμίστας μετατρέπεται έτσι ταυτόχρονα σε δημιουργό και αρχαιολόγο. Ανασκάπτει όχι ερείπια αλλά σύμβολα, όχι αγγεία αλλά στερεότυπα, όχι τον κόσμο των προγόνων μας αλλά τον τρόπο με τον οποίο επιλέξαμε να τον θυμόμαστε.

Αν ένας αρχαιολόγος του μέλλοντος ανακάλυπτε κάποτε αυτά τα κεραμικά χωρίς κανένα άλλο συμφραζόμενο, τι θα συμπέραινε για τον πολιτισμό που τα δημιούργησε;

Θα έβλεπε μια κοινωνία που είχε αναγάγει την εικόνα της αρχαιότητας σε κυρίαρχο σύμβολο της ταυτότητάς της. Μια κοινωνία που επέλεξε να συμπυκνώσει χιλιάδες χρόνια ιστορίας σε λίγα επαναλαμβανόμενα εικονίδια: τον Παρθενώνα, τον οπλίτη, τον κίονα και την περικεφαλαία.

Ίσως να κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η σημαντικότερη εξαγωγή αυτού του πολιτισμού δεν ήταν η ίδια η ιστορία του αλλά η εικόνα της ιστορίας του. Και ίσως τότε να καταλάβαινε κάτι που εμείς δυσκολευόμαστε ακόμη να παραδεχτούμε: ότι ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός δεν εμπορεύεται μόνο την αρχαιότητα, αλλά και την ίδια την ιδέα της συνέχειας με αυτήν.

Η πραγματική θεματική αυτών των έργων δεν είναι τελικά η αρχαιότητα αλλά η νεοελληνική σχέση με την αρχαιότητα, η πατριδολαγνεία ως εικονογραφία και η μετατροπή της μνήμης σε προϊόν και της ιστορίας σε εμπορικό σήμα.

Και ίσως τελικά αυτή να είναι η ουσία της Αρχαιοπόπ: η στιγμή που ένας πολιτισμός κοιτάζει τη βιτρίνα του αναμνηστικού του καταστήματος και αναγνωρίζει μέσα της τον ίδιο του τον εαυτό.